Geleceğin Türkiye'si ve Yapısal Reformlar — 26. Gün Sürdürülebilir Madencilik ve Doğa Onarım Seferberliği

Değerli okurlar, yazı dizimizin yirmi altıncı gününde, çevre koruma ile ekonomik büyümeyi ortak bir paydada buluşturan, toprağımızı ve su havzalarımızı güvenceye alacak yeni ekolojik ve mali stratejimizi açıklıyoruz. Madenlerimizi ekonomiye kazandırmak rasyonel bir hedef olsa da bu sürecin su kaynaklarımıza, tarım alanlarımıza ve ulusal bütçemize zarar vermeyecek yöntemlerle yapılması şarttır. Dün 25. gün yazımızda denizcilik sektöründeki lojistik atılımı ilan etmişken, bugün de yerin altındaki zenginlikleri yerin üstündeki doğayı koruyarak ve mali sızıntıları keserek ekonomiye kazandıracak adımları hayata geçiriyoruz.

Bugün ülkemizde maden faaliyetleri; toprağı, içme suyu kaynaklarını ve halk sağlığını riske atan yöntemlerle yürütülmekte, geriye yüksek rehabilitasyon maliyetleri olan bir doğa enkazı bırakmaktadır. Mevcut sistemdeki en büyük yapısal zafiyet, mali bölüşüm düzenidir. 3213 Sayılı Maden Kanunu uyarınca, değerli metallerde küresel fiyat endeksli yüksek devlet hakkı oranları kağıt üzerinde var görünse de gerçek uygulamada bu oranların uygulandığı "Ocak Başı Satış Tutarı" şirketlerin kendi beyanları ve kontrolsüz kantarları üzerinden hesaplanmaktadır. Yüksek işletme maliyeti beyanlarıyla matrahlar sistemli olarak aşındırılmakta, kamunun öz kaynaklarından elde ettiği net gelir sembolik düzeyde kalmaktadır.

Bununla birlikte, madencilik sektörüne "öncelikli yatırım" adı altında tanınan geniş bölgesel teşvikler, kurumlar vergisi indirimleri, gümrük muafiyetleri ve geriye dönük borç yapılandırmaları, şirketlerin gerçek kâr marjlarının vergilendirilmesini engellemektedir. Transfer fiyatlandırması gibi finansal yöntemlerle katma değer yurt dışındaki bağlı ortaklıklara aktarılmakta, millî servet bütçeye uğramadan sermaye sızıntısına uğramaktadır. Kamunun üstlendiği acele kamulaştırma yükü, altyapı tahsisleri, ulaştırma destekleri ve çevre rehabilitasyon maliyetleri, madenlerden toplanan net kamu gelirlerinin üzerine çıkarak mali dengeyi devlet aleyhine bozmaktadır.

İkinci büyük yanılgı ise tarım ile madencilik arasındaki ekonomik dengenin gözetilmemesidir. Bugün ham olarak çıkarılan bir ton kömürün küresel piyasadaki değeri 140-150 dolar civarındayken, 22. gün yazımızda koruma kalkanına aldığımız zeytinliklerimizden üretilen zeytinyağının tonu kalitesine göre 2.700 dolar ile 6.500 dolar arasında değer bulmaktadır. Kömür bir kez çıkarılıp tüketildiğinde biter; oysa zeytinliklerimiz her yıl kesintisiz olarak katma değer üretmeye devam eder. Madenleri işlenmemiş ham madde olarak ucuza satıp, yüksek teknolojili uç ürün olarak çok daha yüksek fiyatlarla geri ithal ettiğimiz bu dış ticaret yapısı makroekonomik olarak sürdürülebilir değildir.

Bu krizleri ve finansal sızıntıları aşmak adına madencilik ekonomisinde ve çevre denetiminde gelişmiş ülkelerin başarıyla uyguladığı kurumsal modeller esas alınacaktır.

Belirlediğimiz bu küresel standartlar, hukuka ve serbest piyasa kurallarına tam uyumlu şu dört temel pratik adımla sahaya indirilecektir: