ABD basınına göre, ağır yaptırımlara rağmen Kuzey Kore, dünyanın en şaşırtıcı ekonomik başarı hikayelerinden birine imza atıyor.
Rowan Beard, Kuzey Kore’ye yaptığı 100’den fazla ziyarette Kim Jong Un yönetimi altında taksi beklemenin uzun sürebileceğine alışmıştı. Ancak yıllar sonra ilk kez Pyongyang’a döndüğünde, araç birkaç dakika içinde geldi.
Kuzey Koreli tercümanı akıllı telefonunu çıkarıp “Samhung” adlı uygulamayı açmış ve Uber benzeri bir hizmetle taksi çağırmıştı. İkili, taksinin hareketini gerçek zamanlı olarak takip edebildi.
Avustralyalı tur operatörü Beard, “Bunların hepsi tamamen yeniydi. Aklım başımdan gitti,” dedi.
Pyongyang’da taksiler, Uber’e benzer bir uygulama aracılığıyla çağrılabiliyor. Fotoğraf: Rowan Beard
KİMSE BUNU BEKLEMİYORDU
ABD’nin önde gelen gazetelerinden The Wall Street Journal gazetesinin haberine göre, Kuzey Kore, dünyanın en beklenmedik büyüme hikâyelerinden birine dönüşmüş durumda. Ekonomi, uzun yıllardır görülmeyen ölçüde canlanıyor. Bu canlanmada Rusya’ya silah satışı ve asker gönderilmesi, Çin’den gelen tedarik ve finansman, ayrıca uluslararası yaptırımları aşarak daha fazla enerji, parça ve malzeme ithal edebilme kabiliyeti etkili oluyor.
Kim yönetimi, Covid-19 salgını sırasında ülkenin sınırlarını sıkı biçimde kapatmıştı. O zamandan bu yana ülke yalnızca sınırlı sayıda yabancıya; Rus ve Batılı turistlere, diplomatlara açıldı. Bu ziyaretçiler, özellikle Kim ve ülke elitinin yaşadığı başkent Pyongyang’da geçmişten oldukça farklı bir Kuzey Kore manzarasıyla karşılaştıklarını anlatıyor.
Pyongyang’daki restoranlarda taş fırın pizzalar ve tavuk kanatları servis ediliyor. Müşteriler mobil QR kod sistemiyle ödeme yapabiliyor. Çinli elektrikli araçlar sokaklarda dolaşıyor. Kentte yeni evcil hayvan mağazaları, internet oyun kafeleri ve BMW satan otomobil galerileri bulunuyor.
Pyongyang sokaklarında elektrikli araçlar ve ithal otomobiller bolca bulunuyor. Başkentteki bir otomobil bayisi. Fotoğraf: Rowan Beard
İNŞAAT HAMLESİ
Kim, ülke çapında büyük bir inşaat hamlesi başlattı. Kuzey Kore geçen yıl Pyongyang’da 10 bin yeni konut inşa etti; bu sayı Los Angeles ya da Chicago’dakinden daha fazla.
Şubat ayında düzenlenen, beş yılda iki kez yapılan İşçi Partisi kongresinde 42 yaşındaki lider, ekonomik dönüşümü övdü. Kim, yaptığı konuşmada bu başarının ABD öncülüğündeki ekonomik yaptırımların oluşturduğu “barbar abluka”ya rağmen sağlandığını söyledi. Kongre binasının dışında ise fabrikadan yeni çıkmış yedi sıra roketatar sergileniyordu.
Kim, “Her şey kökten değişti,” dedi.
YAPTIRIMLARA RAĞMEN DÖNÜŞÜM
2017’de Kuzey Kore’nin nükleer programındaki ilerleme üzerine ABD ve Birleşmiş Milletler, ülkeye yönelik ekonomik yaptırımları sertleştirmiş; ticaret ve finansal işlemleri sınırlayan kapsamlı kararlar almıştı. Trump yönetimi ise Kuzey Kore’nin tamamen nükleer silahlardan arındırılması hedefini defalarca dile getirdi.
Başkan Trump ilk döneminde Kim ile üç kez görüşmüş, görevdeyken Kuzey Kore lideriyle bir araya gelen ilk Amerikan başkanı olmuştu. Ancak iki lider, Pyongyang’ın nükleer programını sınırlayacak bir anlaşmaya varamamıştı. Trump yeniden göreve geldikten sonra Kim ile ilişkisini öne çıkardı ve yeni bir görüşmeye açık olduğunu söyledi.
Kim ise Kuzey Korelilere kendi kendine yeten bir ekonomi inşa etmeye odaklanmaları çağrısında bulundu. Rejim resmi ekonomik veriler yayımlamıyor, bilgiyi sıkı şekilde kontrol ediyor ve ziyaretçilerin ne görebileceğini organize ediyor.
Pyongyang’ın Hwasong bölgesi. Fotoğraf: Rowan Beard
SADECE PROPAGANDADAN İBARET DEĞİL
Güney Koreli düşünce kuruluşlarının “Yaptırımlar Uydu Görüntülerinde Görünmüyor” gibi başlıklar taşıyan raporları, Kuzey Kore’nin ekonomik ilerleme iddialarının yalnızca propagandadan ibaret olmadığını gösteren işaretlere dikkat çekiyor. Kuzey Kore’nin genişletilen petrol depolama tesislerinde gemi hareketliliği arttı. Birçok otopark daha dolu görünüyor. Bir başka rapora göre Kuzey Kore geceleri beş yıl öncesine kıyasla yaklaşık üç kat daha parlak.
Beard, salgın öncesinden beri ülkeyi ziyaret etmemişti. Son seyahatinde Pyongyang’ın en iyi restoranında akşam yemeği yemek istedi. Dört kişiyle birlikte iki yüksek katlı apartman bloğunu birbirine bağlayan bir gökyolundaki restorana götürüldü. Pyongyang sokaklarının 30 metreden fazla yukarısındaki restoranın cam zeminleri vardı. Menüde geleneksel Kore soğuk eriştesi, suşi, pizza ve içecekler yer aldı.
Beard, “Hesap yalnızca 150 dolar tuttu,” dedi.
Avustralyalı tur operatörü Rowan Beard (sağda), Pyongyang’da bir restoranda yemek yedi.
DIŞ DESTEK: RUSYA VE ÇİN
Kuzey Kore ekonomisini tek başına toparlamadı. Kim yönetimi, Ukrayna savaşında Rusya cephesine mühimmat ve 15 binden fazla asker göndererek enerji tedarikini ve inşaat malzemelerine erişimini güçlendirdi. Bu askerlerin yaklaşık üçte biri öldü ya da yaralandı. Güney Kore istihbarat teşkilatıyla bağlantılı Seul merkezli düşünce kuruluşu INSS’nin tahminlerine göre silah satışları Pyongyang’a milyarlarca dolar kazandırdı.
Çin ile aylık ticaret sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Çeşitli Çinli tüketici markaları, bu satışlar ABD yaptırımlarını ihlal etmesine rağmen Kuzey Kore’de iş yaptıklarını duyuruyor. Kuzey Kore’de dijital ekonominin gelişmesini sağlayan teknolojik cihazların yaygınlaşması da büyük ölçüde Çinli bileşenlere dayanıyor.
Kim’in siber ordusunun önemli bir bölümü Çin’de yaşıyor. Bu kişiler internete daha serbest bağlanabiliyor ve dış otoritelerce yakalanma korkusu olmadan faaliyet gösterebiliyor. Kripto para borsalarına yönelik saldırılar tek başına yönetime milyarlarca dolar sağladı.
Belarus Cumhurbaşkanı Alexander Lukashenko (solda) ve Kuzey Kore lideri Kim Jong Un, Mart ayında Pyongyang’da gerçekleştirdikleri görüşme sırasında. Fotoğraf: Belarus Cumhurbaşkanlığı Basın Servisi
DOST AĞINI GENİŞLETİYOR
Pekin ve Moskova, Birleşmiş Milletler’de veto yetkisine sahip iki ülke olarak Pyongyang’a yönelik yaptırımların gevşetilmesi çağrılarını yineledi. Kim de olası dost ağını genişletiyor. Geçen sonbaharda ilk kez Çin’deki bir askeri geçit törenine katıldı; törende iki düzineden fazla yabancı lider de yer aldı.
Mart ayında ise Belarus Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko’yu Pyongyang’da ağırladı. İki ülke bir dostluk anlaşması imzaladı. Lukaşenko, “Birbirimize ihtiyacımız var” dedi.
Kim’in nükleer programı şimdiye kadar askeri saldırılara veya onu iktidardan zorla indirme girişimlerine karşı caydırıcı oldu. Bu durum, Kim’in odağını ekonomiye kaydırmasına imkân sağladı. Ekonomideki ilerleme ise ABD ile nükleer anlaşma umudunu zayıflatıyor. Washington, Pyongyang’ın nükleer programını dondurması, durdurması ya da terk etmesi için sıklıkla yaptırım hafifletme ya da ekonomik teşvikler teklif etmişti.
Güney Kore Merkez Bankası’nın istihbarat verilerini kullanarak yaptığı son tahmine göre Kuzey Kore ekonomisi 2024’te yüzde 3,7 büyüdü. Bu, sekiz yılın en hızlı büyüme oranıydı. Güney Koreli düşünce kuruluşları büyümenin sürdüğünü tahmin ediyor.
Kuzey Kore ekonomisi, Kim’in yaklaşık 15 yıl önce iktidara gelmesinden bu yana en güçlü döneminde. Hatta bazı değerlendirmelere göre bu seviye, 1994’ten 2011’deki ölümüne kadar ülkeyi yöneten babası Kim Jong Il dönemindeki herhangi bir noktayı da aşmış olabilir. California Üniversitesi San Diego’dan, Kuzey Kore ekonomisi üzerine uzun yıllardır çalışan Stephan Haggard, “Bu kadar yoksul bir ülke için inanılmaz bir başarı” dedi. Haggard, Kim’in şans faktöründen de yararlandığını belirtti.